Formulir Kontak

Nama

Email *

Pesan *

Minggu, 17 Februari 2019

Diskursu Presidente Partido Democrático iha Aniversario Partido Democrático Nian ba Dala-XVI


Dili, 10 de Junho de 2017



Respeitu ba Companheiro Prezidente Conselho Politico Nacional ho ninia estrutura membros tomak,
Respeitu ba Companheiro Sekretariu-Jeral ho estrutura Executivo tomak,
Respeito ba Companheiros Membros Fundadores Partido Democrático tomak
Hakoak ho domin ba Membru Militantes no Simpatizantes Partido Democrático tomak,
Companheiros no Companheiras,
Ohin Partido Democratico halo tinan ba dala Sanulu resin neen (16 anos).Hanesan ema karik, PD tama dadaun ba idade adulusente. Ba ida ne’e, uluk nanain, hau hato’o parabens ba ita hotu, nebe ohin selebra PD nia aniversariu ba dala 16. Espera ho aniversariu da-16 ida ne’e, halo ita sai maduru liu tan, sai unidu liu tan, sai determinante liu tan no sai vensedor iha batalha politika hotu-hotu.
Companheiros no Companheiras sira hotu,
Ita hotu sente orgulho halo parte iha partido ida ne’e. Se la’os nia, ohin ita labele halibur hamutuk iha ne’e. Tinan sanulu resin neen (16) liu ba, ho difikuldades no limitasoens oioin, ita bolu malu harii Partido ida ne’e ho objetivu la’os atu luta deit ba demokrasia, justisa, direitus humanos, solidariedade no igualdade (justisa sosial), maibe atu defende mos valores sira demokrasia nian hanesan, paz, liberdade, ekuidade, pluralizmu, transparensia, honestidade, jenerozidade, dialogu, toleransia, fraternidade, solidariedade no kolektividade. La’os ne’e de’it, maibe atu konstroe estadu de direitu demokratiku ida, nebe bele servi ita nia povu ho justu.
PD harii Estadu ida ne’e, liu husi Assembleia Konstituinte, hodi produz Konstituisaun ida ba RDTL, hodi restaura proklamasaun RDTL independente konstitusional ida, iha mundu rai klaran. Ita orgulho ba ida ne’e. Maibe orgulho sei boot liu tan, se povu Timor Leste bele hetan moris diak, moris hakmatek no ninia direitus ho liberdades garantia tomak.
Companheiros no Companheiras,
Atu serbi diak povu ho nasaun ida ne’e, tuir ita hotu nia mehi, mak ita tenki kaer metin ita nia prinsipius, ideolojia, valores no linhas jerais de orientasaun Partido nian. Ita labele luta ba kauza ida, sein prinsipiu no linha orientador ida. Maluk sira nebe prinsipiu laiha ou la metin, mak agora daudaun lakon ona orientasaun no hanesan ema nebe agora krize identidade politika iha prosesu konstrusaun estadu direitu demokratiku nian. Hau orgulho ba ita hotu, nebe ohin loron sei hamutuk iha ne’e, tanba ita la halo traisaun ba partidu ida ne’e, nebe ita hahoris no habot hamutuk no la halo traisaun ba ema hotu nebe sakrifika nia an tomak ho terusno mate ona ba partido ida ne’e, hodi hamrik metin iha partidu ho firmeza sein sura kosar, terus no kolen, habot partidu nudar instrumentu koletiva hatutan luta demokratiku libertasaun nasional nian, hodi servi povu no nasaun RDTL.
Ita hamrik metin tanba ita iha ita nia prinsipiu ho valores rasik. Ita nia prinsipiu ho valores, mak prinsipiu ho valores partidu nian rasik. Prinsipiu ho valores sira,laos tau iha surat tahan deit, maibe tenki traduz iha pratika, tuir linhas jerais de orientasaun Partidu nian hodi hatan ba nesessidade sira povu nian. Ita harii Partido Democrático tanba ita hakarak hamutuk iha mehi no vizaun ida, mak hanesan:

Primeiru, Politiku: ita hakarak dezenvolve sistema politika jestaun estadu nian, iha prosesu konstrusaun estadu direitu demokratiku ida nebe ho kultura demokratiku partisipativu, politika governasaun ida nebe hetan partisipasaun efetivu sidadaun hotu-hotu nian, nudar fundamentu demokrasia nebe PD defende, desde deklra harii, eziste no reziste too ohin, hodi hatutan idealismu priensiementu ukun rasik an nian, ho dezenvolvmentu ida nebe progresivu no transformativu, ba sosiedade ida  nebe moris diak (prospero), sivilizadu, modernu no demokratiku ba Timor oan tomak.
Politika Governasaun ida nebe hakbesik estadu ba povu, mak hanesan politika desentralizasaun, reforsa poder lokal, kria empregu no oportunidade servisu, haforsa setor publiku, privadu no koperativa iha baze, halo povu sente na’in ba estado, hodi involve direitamente ina aman Timor oan tomak, iha prosesu no desizaun sira  nudar sentru dezenvolvimentu nian.
Companheiros e Companheiras
Defende integridade teritorial no soberania RDTL independente konstitusional, ita nudar Timor oan no partidu, desde inisiu kedas, PD afirma ho firmeza, defende luta direitu Fronteira Maritima, nudar obrigasaun partidu jerasaun hatutan luta libertasaun nasional nian (patria e povo).
Ho konsistensia politika ida ne'e, PD nafatin kontinua afirma ho firmeza, ba luta fronteira maritima nian, hodi fo apoia total sein rezerva ba Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmao, iha prosesu negosiasaun defende frontera maritima nudar direitu povu Timor oan nian.
Segundu, iha setor ekonomia, ita hakarak dezenvolve no promove sistema ekonomia  merkadu ida ho intervensaun seletiva estadu nian, nebe hatur iha pilar ekonomiku tolu (3), mak hanesan setor publiku, privada no koperativa. Dezenvolve setor ekonomiku estratejiku nebe asegura vida moris ema barak nian, ho kompania estatal no parseria mutua entre sektor publiku-privadu. PD, sei dezenvolve setor publiku riku soin Timor oan tomak nian, ba moris diak Timor oan tomak.
PD nudar instrumentu servi nian, mos sei dezenvolve diversifikasaun setor ekonomiku produtivu, hanesan agrikultura, rekursus naturais, turizmu, industria (substituisaun importa) ho sektor produtiva sira seluk nebe sustentavel, hodi aselera dezenvolvimentu nasional no dezenvolve infra-estrutura ida nebe ho kualidade, hodi kontribui ba efetividade kresimentu ekonomiku (GDP) ida nebe lais no sustentavel.
PD sei dezenvolve politika ekonomia merkadu internu ida nebe, Timor oan rasik, mak sei sai nain ho direitu tomak ba nia merkadu internu rasik ho kualidade kompetetividade (jestaun, kapital no merkadu), nebe laos dominante husi negosiantes kiik rai liur.
Dezenvolve setor privada ida nebe forte (empreendidorismu no entrepreneurship), ho politika viabilizasaun politika ekonomia interna, hodi insentiva inevestimento direta rai liur nian ho atrativu (FDI – Foreign Direct Investemet)hodi dada kapital rai liur nian, no halo mobilizasaun investimentu no rekusrsu internu, kriasaun instrumentu finanseira, bankaria no politika fiskal (Taxa Tributaria) ida nebe  viabilizadu, hodi dinamiza no hamentin setor privada nudar pilar importante ba estabilidade dezenvolvimentu nasaun nian.
PD sei dezenvolve ekonomia ida nebe orientaduu ba moris diak povu nian, liu husi kresimentu ekonomiku, kriasaun opurtunidade servisu, hasae rendimentu perkapita no hasae kualidade vida no esperansa Timor oan nian.
Liga ba dezenvolvimentu ekonomia rural, tuir PEDN 2011-2030, katak Timor-Leste sei atinji rendimentu mediu altu, nune koperativa sai nudar modelu ideal, hodi dudu dezenvolvimentu ekonomia iha area rural. Koperativa nudar orgaun sosiu-ekonomiku ne'ebe sei involve ita nia komunidade, hodi partisipa ativa iha aktividade ekonomia ho ispiritu demokratiku, transparante no akuntavel hodi garante rendimentu ne'ebe sustentavel.

Terseiru, iha sektor sosiu-kultural, PD hakarak dezenvolve setor sosial, edukasaun,siensia no tekonolojia, kultura no disportu hodi harii sosiedade ida nebe saudavel, matenek, badinas, ativu, kreativu, inovativu, no moris di’ak ba sidadaun hotu-hotu. Ita tenki dezenvolve sistema edukasaun, saude no protesaun sosial ida nebe di’ak, ho kualidade no sustentavel no promove, prezerva no valoriza potensia rekursus umanus Timor oan sira nian. PD defende politika reintegrasaun sosial ba veteranus no antigus kombatentes hodi valoriza sira nia luta ba libertasaun patria.
PD sei dezenvolve politika juventude ho dimensaun fizika (saude no nutrisaun diak), intelektual no mental spiritual. Hodi hakbiit sosiedade nebe demokratiku, PD promove igualdade jeneru nudar aspetu importante ba balansu dezemvolvimennu nasaun nian ho involvimentu feto no mane iha setor hotu-hotu.
PD mos apresia no valoriza trabalhador timor oan sira rai liur, nebe liu husi esforsu no matenek hodi kontribui laos deit ba ekonomia familia, maibe kontribui mos ba dezenvolvimentu ekonomia nasaun nian, hodi hatama osan kada tinan ba injesaun ekonomia rai laran.
Kuatru, iha sektor infraestrutura nian, PD sei dezenvolve politika no sistema instraestrura ida nebe planeadu, integradu no orienta ba dezenvolvimentu infraestrutura nebe ho kualidade no sustentavel, hodi kontribui ba kresimentu ekonomiku no prosperidade nasional.
Companheiros no Companheiras,
Karakter ida husi demokrasia nian mak abertura rasik hodi permite partisipasaun ema hotu nian iha desizaun sira. Nune’e PD labele taka-an, maibe tenki loke-an ba ema hotu, tenki halo komunikasaun ho organizasaun politika hotu-hotu hodi hamutuk kontribui ba konstrusaun de Estado, kontribui ba paz, seguransa, estabilidade no dezenvolvimentu.
PD tenki sai partidu modelu ba partidu sira seluk, modelu ba demokrasia no modelu ba promove dialogu, paz, estabilidade no dezenvolvimentu.
PD tenki kaer metin prinsipiu ida Harii Timor ida ba Timor oan Tomak, tenki kaer metin politika ida,  hun ida, abut ida, Povo ida no Rai Timor ida de’it.  Maibe atu harii Timor ida hun ida deit, abut ida deit, povu ida deit mak tenki hahu uluk husi partidu laran, hasees ita nia ego ho diferensa sira nebe iha, no hametin liu tan ita nia unidade hodi hatudu katak ita hun ida de’it, abut ida de’it mak PD rasik.

Companheiros no Companheiras sira,
PD  desde inisiu kedas nudar Partidu kontinuador, alternativu hodi hatutan idealismu ukun rasik an.. La’os sai alternansia ba lideransa nasional no governasaun deit, maibe nudar alternativu hodi dinamiza mudansa no transfomasaun politika, sosial no ekonomiku rejional no global.
PD sai alternansia hodi hamosu modelu dezenvolvimentu politika, ekonomika no sosial ida nebe demokratiku, ativu no partisipativu nudar dalan ida hodi valoriza no dignifika Timor oan sira.
PD idealiza modelu dezenvolmentu sosiu-kultural ida nebe hametin liutan identidade maubere nian,
Iha konfigurasaun politika rejional no global ohin loron, PD hatu'ur nia an nudar komponente demokratiku internasional nebe preokupa ho prosesu demokratizasaun, violensia direitus humanus no turbulensia politiku mundial hanesan Estadu Islamiku iha mediu oriente, Amerika Latinu no Afrika.
Companheiros no Companheiras,
PD  ohin loron la’os Partido ki’ik, maibe Partido nebe prontu atu ukun. No ukun ne’e povu nian. Nune’e bainhira ita ukun, ita bolu Timor oan sira nebe iha kapasidade, hamutuk ho ita hodi serbi ita nia povu liu husi Governu inkluzivu ida. Ita tenki hatudu ita nia sentidu estadista nafatin, hatudu ita nia simplisidade ho umildade nafatin hodi serbi ita nia povu,
Saudozu Prezidente La Sama rasik sai modelu lideransa ba PD, modelu ba ita hotu, sai lider nebe moris simples, umildade, honesto, sinsero, solidariu, rona no hakoak ema hotu hodi serbi ita nia povu.
PD tenki identifika an nudar partidu kontinuador, partido povu Maubere nian e partidu joven sira nian. PD nia ezistensia iha prosesu konstrusaun estadu determinante tebtebes.

Krize 2006 sai nudar sasukat ida oinsa PD nia kontribuisaun hodi suku fila fali ita nia unidade nasional. Iha prosesu ne'e, Saudozo Presidente LA SAMA hola papel neebe importante hodi restaura estabilidade, paz, dame no trankuilidade povo Timor tomak.
Desde prinsipiu iha prosesu konstrusaun estadu hodi hametin estadu de direitu demokratiku, PD hatudu ona ninia maturidade nudar partidu esperansa povo maubere nian iha kedas Asembleia Konstutuante halo Konstutuisaun RDTL, sai nudar oposisaun primeiru lejislatura Parlamentu Nasional, no nudar autor prinsipal ba formasaun governu AMP no Bloku Koligasaun to ohin loron.
Companheiros no companheiras sira mak hau hadomi,
Hela tan loron sia (9) ita tama ona ba iha kampaine ba eleisaun lejislativas. Ita sei hasoru dezafiu barak, tanba partidu balun iha kapasidade finanseira diak liu ita,  sira kontrola makina sira estadu nian nomos koko sobu ita nia unidade ka hakail ita nia membru, kuadru sira ho promessas oioin. Sira sei halo buat hotu hodi manan, inkluindu fakar osan iha suku sira hodi sosa votos. Vitoria ida liu husi manipulasaun no sosa votos ninia valor la diferente ho partidu derrotadu ida nian maski manan. Tanba manan ho dalan foer nian. La saudavel ba demokrasia bainhira partido ida manan eleisaun liu husi manipulasaun no sosa votos. Ita nudar partido nebe defende demokratiku, ita aposta iha jogo demokratiku, aposta iha jogo ida livre, transparente no justu. Ita tenki matan moris no neon na’in hodi garante nafatin eleisaunida nebe tenki la’o ho di’ak, seguru, livre no justu, labele iha intimidasaun ka iha manipulasaun ba votos sira.
Tanba eleisaun nebe la livre, la justu no manipulativu sei oho deit demokrasia nebe buras daudaun. Ita tenki mantein ita nia postura politika nebe ita hatudu tiha ona iha eleisaun prezidensial liu ba, garante paz, seguransa no estabilidade hodi sidadaun ida-idak bele ezerse ninia direitu demokratiku ho livre, no dignifika rasik ita nia povu ho estadu de direitu demokratiku nebe ita adopta ona.
Atu hasoru dezafiu hirak ne’e hotu no hasoru poder ekonomiku no manipulasaun sira, ita tenki serbisu maka’as, tenki hametin liu tan ita nia unidade, harmoniza no konsolida ita nia forsa, ita nia kapasidade ho ita nia hanoin hodi ema labele sobu ita.
Ema sobu ita bainhira ita rasik husik ita nia an hodi sai instrumentu ema seluk nian. Maibe, se ita kaer metin ba ita nia prinsipiu, mak sei la iha ema ida bele sobu ita. 
Nudar Presidente, fiar ita bele manan eleisaun mai, ita ida-idak hasees ita nia ego ka diferensa sira no kaer metin ita nia saudozu Prezidente Fernando La Sama nia liafuan, “hau nia dignidade la a’as liu dignidade nasaun nian”, katak ita nia dignidade la aas liu dignidade Partidu nian.

Nudar Presidente, fiar katak ita bele manan eleisaun mai, bainhira ita kaer metin ita nia tema iha Retiru Nasional da-II nian: “Hotu-hotu ba PD no PD ba Hotu-Hotu”.
Nune’e, apela ba companheiros ho companheiras tomak, hasees ita nia  diferensa sira hodi ita serbisu ba ojetivu ida deit mak haboot partidu no manan eleisaun mai.
Ita tenki unifika liu tan ita nia esforsu, ita nia enerjia no ita nia vizaun. Ita tenki halo PD sai Partidu ida solidu, unidu no forte.
PD tenki sai Partidu ida abertu no Timor oan tomak tenki sente na’in ba Partido ida ne’e. Ita tenki halo Partido Democrático tenki sai Partidu ida unifikador no vensedor.
So ho unidade de’it mak ita bele manan kombate ho batailla politika sira. Ita tenki halo ita nia unidade sai metin liu tan tuir Maun La Sama nia mehi, nebe molok nia iis kotu, nia husu ita hamutuk nafatin hodi dezenvolve ita nia rain.
Agora duni mak ita hatudu katak ita nia unidade sei metin liu tan duke nunka no ita mobiliza ita nia esforsu hotu-hotu hodi manan eleisaun mai.
Companheiros no Companheiras,
Los duni, “ita hotu ba PD no PD ba ita hotu”. Maibe nudar partidu, se PD ba deit PD, partidu ne’e sei la serve ba povu ho nasaun ida ne’e. PD so serve ba povu ida ne’e mak PD tenki sai povu nian, tenki serbi povu Timor tomak ho diak. Bainhira PD serbi diak povu, mak povu sei hili la’o hamutuk ho PD.
Atu serbi diak povu mak ita tenki manan eleisaun lejislativas. Atu manan eleisaun lejislativas mak ita tenki hametin liu tan ita nia unidade, unifika liu tan ita kapasidade, hanoin no esforsu no serbisu maka’as liu tan.
Vitoria agora iha ita nia liman, maibe sei ita la hametin ita nia unidade, la unifika ita nia vontade ho hanoin sira, mak vitoria ne’e sei halai husi ita nia liman.
Tanba ne’e, dala ida tan, apela ba hotu-hotu, ita tenki hametin liu tan ita nia unidade, ita tenki solidu liu tan, atu iha lideransa ka iha baze, ita tenki serbisu maka’as liu tan, serbisu ho disiplina no responsabilidade.
Agora ita hotu kaer liman metin, hakat hamutuk ba eleisaun mai no tenki manan eleisaun ne’e hodi serbi ita nia povu ho diak liu tan, lori moris diak no hakmatek ba povu ida ne’e. Sira merese no ita tenki halo mehi ne’e sai realidade!
HUN IDA - ABUT IDA - POVO IDA - RAI TIMOR IDA DEIT
HARI TIMOR FOUN IDA,  BA TIMOR OAN TOMAK
VIVA TIMOR-LESTE
VIVA POVO MAUBERE
VIVA PARTIDO DEMOCRATICO
A LUTA CONTINUA,
OBRIGADO…..!!
Mariano ASSANAMI Sabino
Prezidente Partido Democrático.