Prefere Sistema Presidensialista

Mari Aseita Altera Konstituisaun RDTL Mario Prefere

Sistema Presidensialista

Tempo Semana - Dili, 31/01/2014

Eis Membru Asembleia Konstituente, DR. Mari Alkatiri, foin lalais ne’e iha Parlamentu Nasional ba jornalista sira dehan to’o ona tempu atu halo revizaun ba konstituisaun da Republika maibe tenke prienxe rekezitus iha konstituisaun ne’e rasik. “Primeiru tenke halo lei para atu difine bareira baliza ba revizaun e lei ne’e para atu halo tenke iha kuatru kintus, laos maioria simples, husi 65 deputadus, ne’e tenke 54,” dehan eis membru Asembleia konstituante, DR. Mari Alkatiri.

Iha parlamentu Nasional daudaun ne’e la iha partidu ida maka sai maioria absoluta hanesan iha tempu primeiru lejislatura maibe Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, DR. Mari alkatiri hatan ba perguntas jornalista ninian ne’ebe husu karik iha dalan atu FRETILIN hamutuk ho CNRT hodi prienxe kuartu kinto maka nia dehan, “dalan sempre iha por ke tempu ona atu halo revizaun balun ba konstituisaun, liu-liu artigu sira be halo konfuzaun iha 2007, FRETILIN manan e la ukun.

Daudaun ne’e iha Palku politika Timor Loro sa’e hamanas hela ho asunus resigansaun Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao ninian no hanoin atu halo altersoeins ba Konstituisaun da Republika inklui hari konselho dos velhos. Iha debate namanas iha komunidade intelektual nia let kona ba asuntus sira ne’e dezde Primeiru Ministru duir bola manas ninia resignasaun iha loron 11/11/2013 iha DCC.

Dezde momentu ne’eba ema balun duvidas, balun tauk hodi hamosu debates iha fatin-fatin inklui debate akademiku ne’ebe inicia husi UNTL (30/01) iha Hotel Timor Dili ho topiku Debate sobre a Pretendida Resignação do PM Xanana Gusmão ( Sua Successão, Aspectos Jurídicos, Implicações Sócio-Políticas )

Ema barak preokupa ho PM Xanana ninia resignasaun maibe eis Governador Timor-Timur, Ir. Mario Viegas Carrascalao dehan nia la hakfodak tan ba PM Xanana ne’e ema estratega ida. Eis membru Asembleia Konstituante ne’e mos dehan Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao sente frustradu tan ba nia labele exekuta ninia mehi sira uluk lider da Resistencia ne’e defende tan ba sistema governasaun nasaun ninian. Nune’e eis Vice Primeiru Ministru iha Governasaun AMP ninian ne’ebe resigna a’an husi Xanana ninia governu ne’e dehan presiza halo alterasaun ba konstituisaun da Republika hodi muda sistema ukun ninian iha nasaun ne’e. Asuntus alterasaun konstituisaun ne’e define ona iha konstituisaun no tuir tempu barak maka aseita inklui lider partidu istoriku FRETILIN ninian maibe artigu ne’ebe atu altera ne’e maka la hanesan.

Tuir Mai ita akompania ba hamutuk intervista eskluxivu ne’ebe Tempo Semanal (TS) halo ho Ir. Mario Viegas Carrascalao (Mario) foin lalais ne’e iha Dili, hodi hatene sa hanoin maka eis Deputadu iha Primeiru lejislatura ne’e apresenta.

TS : Daudaun ne’e iha hanoin atu halo amandementu ba konstituisaun. Hanesan eis membru Asembleia konstituente ne’ebe mos hola parte iha deskusaun no aprovasaun konstituisaun RDTL, oin sa ita bo’ot nia hanoin kona ba asuntus alterasaun konstituisaun da Republika Timor Leste ninian?

Mario : Tempu uluk halo konstituisaun iha asembleia konstituente nian ne’e, iha duni ideas ida ke halo sistema ida ke oin seluk. Kreia sistema oin seluk ne’e iha duni. So ke ha’u hare loby ladun iha forca tan ba se maka kaer ideas basiku ne’e kan PD. Mas PD depois deziste tanba la iha apresentasaun argumentasaun ida ke forte apezar ita hatene katak rai ida hanesan Timor ne’e nia poder labele dispersu. Kuandu poder ne’e hetan dispersaun liu ne’e difisil atu halo koordenasaun. Hare ita agora iha timor ne’e, ita iha difikuldades bo’ot koordenasaun ne’e.  

Koordenasaun ne’e susar tebtebes tan ba poder ne’e iha liman barbarak. I depois poder iha ona liman barbarak mas poder ne’e iha balun de’it maka iha efetivu nian. Balun hanesan poder simboliku de’it, hanesan kazu ita nia presidencia. Ita nia presidenti bele hateten ke la iha poder tan ba konstituisaun ne’e hamamuk tiha poderes presidencia ninian. Iha tempu ne’eba ne’e ita bele hanesan kompriende tan ba partidu maioritariu iha ne’eba ne’e partidu Fretilin ke hakarak hetan poder iha sira nia liman. Sira hada’u ka hasai tiha poder husi presidencia nian ne’e, bele dehan hamamuk tiha.

Tan ba Tempu ne’eba ne’e Xanana maka sai presidenti. Ita hare ikus mai Xanana sai presidenti. Ita hare nia ne’e ema ida ke lidera movimentu libertasaun nasional Timor nian to’o remata, nia maka lidera. Depois to’o fali ita hetan tiha ona liberdade, Xanana labele konsege hatudu nia kbi’it no nia kapacidade atu hatan ba nesecidade povu ne’ebe ke nia liberta rasik. Ne’e duni maka tuir ha’u nia hare, nia husik tiha fatin hanesan presidente nian ne’e, maka nia ba buka fatin ida ke nia bele iha poder.

Loloos ne’e, nia hotu iha presidenti ba uma deskanca ka ba ne’ebe fali mas nia ba buka fatin ke iha poder ezekutivu. Poder ezekutivu ne’e maka poder ida ke hanesan primeiru Ministru. Nune’e nia kreia partidu ida ke hanesan ema hotu-hotu hatene katak kuandu Xanana kreia partidu ida, pastidu sira seluk la manan ona. Ida ne’e ha’u hanoin, bu’at ida ke klaru tebtebes ba ema hotu-hotu I se maka la hanoin hanesan ne’e, entaun hanoin ne’e sala ona. Partidu ne’ebe ke Xanana maka lidera, nia tenke manan duni tan ba nia pasadu istoriku no nia papel iha Timor ne’e. Mas depois nia kreia tiha partidu ne’e, konsege sai governu, primeiru liu husi governasaun AMP no nia sa’e Primeiru Ministru.

Iha AMP bu’at sira ne’e la’o mos ladun di’ak tan ba iha interpretasaun barak. Por izemplu kuandu nia konvida ha’u ba hanesan Vice Primeiru Ministru, nia hateten ba ha’u katak, “ha’u hakarak o ba iha ne’eba ne’e atu hamos tiha korruptores sira ne’e.” mas depois iha konsiderasoeins seluk fali tan ba iha mos ema seluk, iha hanoin seluk.

Ba balun, por izemplu, ba senhor Presidenti Ramos Horta ate hanoin katak ida ne’e sedu liu. Nia dehan atu hamos korrupsaun ne’e sedu liu. Mas ha’u hakarak la’o lalais liu. Mas ida ne’e komprimisaun ida ke la konsege. Pronto, tan ba korrupsaun ne’e ita la konsege hamoos maka bele hateten katak AMP mos la hetan sucesu.

Xanana la konsege kaer AMP ne’ebe ke ha’u nia partidu tempu ne’eba mos toma parte. Nia lakonsege implementa saida maka Xanana nia ideiais no nia hanoin bainhira nia sei iha luta ba atu hadia povu nia moris. Ne’e nia lakonsege, lakonsege tan ba korrupsaun ne’e. Ida ne’e faktu no realidade ida.

Prontu Xanana kuandu ka’er partidu CNRT ida maka nia sei fo forca ba CNRT nian. CNRT ne’e la’os partidu ida ke forca i lolos mos la’os partidu ida ke bele kontinua kuandu Xanana loron ruma sai. Kuandu Xanana sai, para CNRT mate. CNRT ne’e se? CNRT ne’e Xanana.

Mas nia kreia CNRT katak hodi CNRT ne’e tuir nia hanoin karik ho forca CNRT nian ne’e, nia bele kreia governu foun ida ho koligasaun foun ida bele hamate tiha partidu seluk hanesan ha’u nian no partidu ASDT no selu-seluk ne’e hases hotu tiha, nune’e hela de’it partidu tolu ka hat maka iha Parlamentu. Ho lala’ok sira iha leten Xanana nia Partidu la hetan maioria absoluta. Se karik nia hetan maioria absoluta iha elisaun ida liu ba ne’e, ha’u hanoin nia bele talvez konsege halo saida maka nia hanoin, saida maka nia objetivus sira ne’e. Mas la hetan maioria entaun nia tenke asosia ho partidu sira seluk. Wainhira ho partidu sira seluk maka nia monu fali tan nafatin iha situasaun be hanesan AMP nian. Saida maka akontese, se Xanana ko’alia maka’as liu pronto sira ameasa sira hateten atu sai, nune’e duni governu ne’ebe lidera husi CNRT bele la ba oin.

Ne’e duni maka tuir ha’u hare Xanana kaer metin partidu opozisaun nian. Talvez ida ne’e ha’u la hatene saida maka sei akontese mas bele hanesan sakrifika alianca ho partidu sira seluseluk. Konserteza ho FRENTE MUDANCA la’e, tan ba ita bele hateten FRENTE MUDANCA iha ona CNRT nia okos ka Xanana nia okos tiha ona, ne’e labele nega, apezar de sira partidu. Mas por izemplu PD, ha’u hanoin PD partidu ida ke iha diferencas ho FRETILIN. Se FRETILIN tama ba hanesan sai membru koligasaun karik, ha’u hanoin talvez PD mos sei sente ladun di’ak karik.  Sira iha diferencas, karik nune’e sira maka sei han malu iha laran. Anaunser PD sakrifika nia hakarak ne’ebe tama nafatin mas tenke submete de’it. Submete de’it ne’e mos, nia sei lakon nia papel iha governu nia laran. Agora ita bele hateten katak depois de CNRT tuir mai PD kedan mas FRETILIN tama, PD hakarak akomoda entaun tenke ba terseiru pozisaun. Ida ne’e, bu’at ida ke ha’u la hatene ke sira simu ka la’e, I bu’at ne’e depende ba evolusaun mai nian.

Ne’e duni maka ha’u hare, ba Xanana dalan seluk la iha, nia iha (governu) laran, iha governu nia la konsege. Tan ba iha Governu ne’ebe alianca, nia maka kreia alianca ne’e duni, ke atu hasai ida ne’e ou ida ne’eba tenke hetan konkordancia husi sira selu-seluk, ida ne’e sei difikulta, ne’e duni maka nia sai (resigna aan). Nia sai (Resigna aan) tan ba nia partidu bo’ot, nia forca no nia iha iha poder politika, ne’e maka husi liur nia sei kreia situasaun ida ne’ebe ke dala ruma nia sei bolu hanesan talvez hanesan elisoeins anticipada karik? Ou kreia de’it kondisoeins ba elisoeins atu mai ne’e. Nune’e nia partidu bele manan ho absoluta hodi la’o mesak I depois maka bele altera konstituisaun ne’ebe ke ita hare iha rai ida ke kiik oan dispersa poder. Agora ita sei iha fontes finanseira ita nian mai husi minarai ne’e mas tendensia lakon hotu tan ba ita nia despeza bo’ot nune’e loron ida sei hotu.

Nune’e Presidencia hanesan simbolika de’it i difisil uitoan. Apesar ke ita hotu gosta Matan Ruak. Matan Ruak ne’e ema ida ke se maka la gosta nia. Ha’u hanoin la iha ema ida maka la gosta nia. Se maka lagosta nia? Hau hanoin ita hotu gosta nia. Mas Matan Ruak mos para loron

ruma sei hanoin katak Presidencia poder la iha ne’e. Mas Matan Ruak mos loron ruma sei hanoin iha ne’e poder la iha ne’e. Nia mos lakohi e Matan Ruak la’os hanesan ema ida ke fasil sei simu de’it hanesan ne’e. Bu’at ida ke ba tuur iha ne’eba ne’e atu sai de’it simbolu ne’e, ha’u hanoin Matan Ruak mos lakohi.

Atu resolve problemas sira labele kontinua beibeik ho sitema ne’ebe uluk xanana, agora Matan Ruak no depois sira seluk sei tuir mai, sei sente frustradu. Ha’u hanoin Xanana talvez,….talvez, ha’u hateten ne’e hanesan ha’u nia analize katak talvez nia hakarak kreia kondisoeins ne’ebe ke poder ne’e konsentradu uitoan.

So ke ha’u pesoalmente ladun konkorda ho sistema konsensual. Tan ba sistema konsensual ne’e, sistema ida ke ha’u hare hanesan Soeharto nia sistema. La’os katak ha’u kritika A ka B. Mas iha soeharto nia tempo ne’e la iha Votasaun, hotu-hotu konsensus de’it. Partidu ne’e iha duni, partidu tolu hodi hatudu de’it ba mundo hodi dehan ne’e demokrasia mas no fundu se maka kontrole iha ne’eba ne’e, Golkar maka kontrola ho Fraksi ABRI kontrola.

Ita nian ne’e, dalan ba parseiru ho ida ne’e. Ida ne’e mak talvez bele kreia situasaun ida para deskute hamutuk ho eis veteranus sira ne’e talves deskute didiak ho sira ne’ebe pros ho kontras. Mas, bu’at ida ke ita labele haluha katak ema sira ne’ebe agora sai veteranus ne’e, ita hatene katak sira hahu tama iha sira nia faze ikus nian ona. Tan ba sira nia periodu ke sira sei halo bu’at ida ba saida maka sira hanoin iha tempu luta ne’eba ne’e, ne’e atu liu ona. Se sira la halo agora maka sei tarde. Ne’e maka tuir ha’u nia hanoin ne’e, Xanana hakarak iha tinan rua nia laran ne’e para atu halo netik bu’at ruma hodi hatudu ba povu ne’e katak imi apoia ami tan ba ami luta para kreia futuru ida ke di’ak ba imi no independencia ne’e di’ak liu ne’e, bele konsege duni. Se la’e ne’e, ema bele hateten mamuk de’it.

Por ixemplu ha’u hakarak sita ixemplu ida ke besik liu ne’e, agora ema iha oekuse hateten se la resolve problemas ami hakarak maka integrasaun. Ida ne’e labele akontese. Labele akontese ida ne’e. Ne’e ita nia falhansu ida. Ne’e signifika katak ita gagal, ita falha. Ne’e labele akontese, povu iha ne’eba tenke hateten katak di’ak ka ladi’ak ida ne’e ita nian nafatin, ita ba oin nafatin. Ida ne’e maka tenke sai ita nia atetude ida ke los. Ne’e duni, ha’u prontu kualker momentu sakrifika ha’u nia prinsipiu saida de’it hodi apoiu sira, lori sira nia ideal sira ne’e ba oin. Tan ba se la’os agora maka susar? Ida ne’e momentu apropriadu. Balun hanoin ne’e nia (Xanana) halai tan ba problema Ministra Finansas la mai participa debate ne’e, la’os ida ne’e.

Ministra Finansas ne’e ohin iha ida no aban iha seluk fali, nia papel ne’e tekniku la’os politiku. Aspektu politiku ne’e hanesan, povu ne’e tenke sente katak independencia ne’e, ukun rasik aan ne’e fo duni saida maka promete ona ba sira. Ida ne’e maka ha’u hanoin Xanana buka atu hetan dalan ne’e. Tuir sistema saida? Tuir hanesan bu’at ne’ebe ke ita bo’ot sira hatene sistema semi presidensialista la resolve problema. Agora ita hare ona realidade la resolve problema. Ne’eduni maka tenke kreia sistema ida ne’ebe ke poder ne’e konsentradu.

Por izemplu ha’u ko’alia avontade ne’e, ha’u uluk governador, poder ne’e military de’it maka la iha ha’u nia liman, sira seluk ne’e ha’u mak deside iha Timor ne’e, kona ba aspektu dezenvolvimentu la iha ema ida ke kontra. Sira Jakarta mos tauk. Tan ba ne’e hanesan penguasa tungal, ha’u aproveita ida ne’e duni, ha’u deside halo ponte komoro, halo ponte Komoro duni. Osan sira maka fo. sira lakohi fo, ha’u protesta. Ha’u hanoin ida ne’e, to’o agora Xanana labele halo ida ne’e. Xanana agora depende ba poderes barak ke dispersus ne’e duni maka ita hare to’ok ba.

TS: Daudaun ne’e ita hare amizade Politika entre Primeiru Ministru Xanana ho lider opozisaun DR. Mari buras ba beibeik no DR. Mari Alkariti mos dehan ninia parte mos prontu atu hare lei especial ida ba halo revizaun konstituisaun tan ba tuir nia dehan tempu ona. Se Oin sa ita bo’ot ninia hare?

Mario : Se akontese maka la presiza PD, la presiza mudanca ka la presiza tan se se de’it. Ne’e duni maka ba Xanana, ne’e trunfu bo’ot ida maka kaer FRETILIN ne’e. Ne’e trunfu bo’ot ida. Se nia hakarak halo duni no atinji duni ninia objetivu maka nia tenke kaer duni FRETILIN. PD sira ka, PSD sira fali ka ASDT no sira seluk ne’e, la iha. Nia kaer FRETILIN metin, ho situasaun ne’ebe ke agora nian ne’e, maka nia sei bele konsege lori duni nia ideas ba oin. Ida ne’e, ha’u hanoin ita labele fo sala ba nia apezar de ita hatene katak lala’ok ladun tuir. Mas ha’u hatene Xanana nia hanoin halo nusa I ha’u mos hatene katak nia ema ida ke sente mos frustradu. Tan ba bainhira nia sei presidenti ne’e ha’u mos ko’alia ho nia I ha’u hatene katak bu’at barak maka nia la konsege halo. Nia la konsege halo tan ba poder la iha. I agora mps nafatin de’it.  Agora ba tiha Primeiru Ministru depende ba ida ne’e ou depende ba ida ne’eba.

TS: Husi ita bo’ot ninia ko’alia sira ne’e hatudu katak se karik halo alterasaun maka sei halo mos ba iha artigu ne’ebe define sistema de governasaun ninian?

Mario : Ha’u hanoin, konstituisaun ne’e define klaru katak liu tiha tinan neen husi be aprovasaun konstituisaun nian ne’e bele ona halo alterasoeins. Hanesan ohin hateten iha inisiu ne’e, ha’u hateten katak tempu ne’eba ne’e ita ko’alia duni kona ba sistema presidensialista. PD maka kaer duni sistema presidensialista ne’e. Sira hateten katak Presidenti Xanana no Ramos Horta mak vice Presidenti, sira kaer ida ne’e mas derepenti de’it lakon. Sira husik tiha ideas ne’e tan ba loby ne’e ladun forte. Iha momentu ne’eba, ha’u nia partidu pronto atu simu sistema Presidensialista mas la iha lia fuan ke iha valor ita bele hateten tan ba FRETILIN maka maioria, ne’ebe sira hakarak sistema semi presidensialista iha tempu ne’eba ne’e. Tan ba sira maka kaer governu iha tempu ne’eba ne’e. Agora ha’u hanoin sira bele iha konsiencia no hare ona katak sistema ne’ebe ke sira hili ne’e la la’o.

La la’o tan ba dispersa poder. Rai ida ki’ik oan hanesan Timor, gasta osan barak. Gasta osan barak tan ba sustenta ba ita nia sistema ne’e. I depois resultadu la iha no sai hanesan ha’u fo ixemplu, kazu oekuse I aban bainrua dala ruma sei tan iha kazu sira seluk, labele. Ida ne’e labele akontese no atu foti de’it lia fuan ne’e mos loloos ne’e labele. Tuir ha’u nia hanoin dalan ida de’it, mak ne’e ona, ukun rasik aan. Nune’e duni atu evita ha’u hanoin poder ne’e tenke konsentradu uitoan. Loron ruma karik ha’u la hatene bainhira mas evolusaun halo nusa maka ita bele kaer fali sistema sira seluk bele karik, bele.

Mas agora ha’u hanoin ita presiza konsentra duni tan se ita la konsentra poder ne’e hanesan iha liman ida maka nia sei la halo bu’at ida. Ita sei lakon osan I especialmente lakon tempu tan orgaun ida sei halo ida ne’e, depois lori fali ba orgaun seluk I lori ba orgaun oioin de’it, nune’e la konsege halo sasan sira ne’e ba oin. Ita hare loloos ne’e, liu tiha tinan sanolu resin Ukun aan ne’e loloos nymeru povu Timor ne’ebe sei ki’ak ne’e, ita tenke hamenus liu ona mas la’e ida, bu’at hotu iha Dili de’it. Depois ita hare konjuntura internasional ne’ebe ke agora ita enkara ne’e mos ladun favorese ita ho poder ida ke dispersa hanesan ne’e. Ita kuandu ko’alia konjuntura internasional nian Timor nian maka ita la’os ko’alia afilia ba Amerika ka ba Rusia nian, ne’e la tama. Ita ko’alia maka hanesan Australia ho Indonesia sira ne’e. Rai balun hakarak ita ladi’ak ho Australia I balun fali hakarak ita ladi’ak ho Indonesia. Nune’e duni tenke kreia sistema ida ke ema bolu dehan kebijasanaan ne’e tenke la’o.

TS : Oin ita bo’ot ninia hanoin se karik, altersaun konstituisaun ne’e akontese duni no hamosu tan artigu ruma atu fo kbi’it ba konselho Velho ne’ebe sei kompostu husi eis titulares sira atu apoiu orgaun estadu sira seluk?

Mario : Ha’u hanoin Konselho velhos bele hari. Mas ba ha’u ita hare liu-liu maka ba sira ne’ebe halo funu ba libertsaun ninian ne’e loloos sira labele lakon sira nia papel no sai de’it hanesan observador de’it, labele. Maske sira ne’e katuas ona mas presiza iha konselho ida ne’e para sira nia hanoin no sira nia idealizmu sira ne’e tenke hato’o ba governu. Independentemente governu hala’o nia programa mas ita hala’o independencia ne’e fo mos atensaun ba sira nia hanoin. Ema sira ne’e maka luta ba hodi hetan bu’at ida ukun aan ne’e, ke depois bu’at ne’e hetan tiha ona no agora hare ba bu’at ne’e la la’o ba oin tan ba ema seluk ho ideas sira seluk mai taka tiha, ne’e la’e. Ha’u hanoin tenke iha duni konselho velhos ne’e mas ha’u hanoi lalika bolu konselho velhos mas ba ha’u bolu konselho dos Veteranus karik, principalmente papel importante maka veteranus funu ninian ne’e. Konserteza ke, ita labele hatama iha konselho ne’e, ema ne’ebe ke ita hatene katak sira buka oportunidade atu lori fali ita atu tama fali ba integrasaun ne’e maka labele. Biar nia katuas ka nia matenek fali mos labele, ne’e ita tenke trava didi’ak no troka tiha. Tan ba ukun rasik aan ida ne’e ema barak maka mate. Ema balun temi de’it duzentus mil mas tuir ha’u nia kontas uluk, tuir estatistika maka ha’u iha ne’e bele to’o trezentus mil maka povu Timor ne’e mate tan ba Libertasaun nasional ne’e. Mate la’os de’it ema tiru mate mas mate ba situasaun oioin tan ba konsekuensia ida ne’e. Nune’e duni ha’u hanoin ida ne’e ita tenke iha beibeik ita nia memoria.

TS: Deskulpa Senhor engineiru, ami hakarak dehan tuir diskusaun ne’ebe la’o hatudu katak konselho ne’ebe sei hari ne’e ninia membru mai husi eis titulares sira inklui ita bo’ot ninia naran mos temi husi eis Presidenti Ramos Horta karik ita mos sente kontente. alterasaun konstituisaun halo hodi fo fatin mos ba karik ita bo’ot sira atu ezerse ita bo’ot sira nia fungsaun. Oin ita bo’ot ninia hanoin?

Mario : Ha’u la konkorda. Ha’u pesoalmente la konkorda katak ita kreia hanesan intituisaun ida ne’ebe ke atu akomoda de’it ema sira ne’ebe ke eis, eis eis titulares sira, ne’e ha’u lakohi. Eis titulares ne’e balun konserteza ke di’ak I balun mos bele la di’ak. Ida ke tenke fo importancia ne’e maka hanesan ha’u hateten ona ne’e katak ema sira ne’ebe ke luta ba independencia Timor nian. Sira nia hanoin ne’e ita tenke fo atensaun. Ita nia dezenvolvimentu iha Timor ne’e labele ses husi dalan ne’ebe ke sira hakarak. Dalan ne’e maka hakarak halakon ki’ak iha Timor ne’e.

Agora tan ba eis Presidenti, Eis primeiru Ministru ho eis Presidenti parlamentu nasional ne’e maka ita hakarak kreia de’it instituisaun ida atu sira maka hetan liu respeitu, ne’e laloos ona karik. Ha’u konkorda fo ba sira vensaun sovrevivencia ne’ebe ke sira bele moris ho dignidade ha’u hanoin ne’e loos maske ha’u hatene balun kontra. Ha’u hanoin eis presidenti, eis Primeiru Ministru ho eis Presidenti parlamentu nasional sira ne’e ema sira ke iha direitu atu hetan nune’e sira kuandu la iha forca, bele kontinua moris ho dignidade, la’os depois sai fali ba husu empresta osan iha ne’e ou iha ne’eba ne’e ha’u hanoin la di’ak mos. Ne’e duni maka bele kreia duni kondisoeins atu sir abele moris ho dignidade mas atu kreia instituisaun ida be sira atu influencia poder, ida ne’e sira mos bele ladi’ak.

TS: Karik bele esplika tan ba sa maka kreia instituisaun ida ho poder proprio ba eis titulares sira ne’e la di’ak?

Mario : Bele la diak tan sira dala ruma uluk inkompetencia. Tan ba uluk hetan tiha oportunidade sai presidenti mos labele hala’o nia servisu. Ahhh agora kazu ida Xanana nian ne’e kazu ida ke diferenti. Ita hare kazu ida ne’e diferenti katak nia la konsege. Nia hakarak sa’e presidenti maske wainhira sei halo funu nia lakohi sa’e presidenti. No nia lakohi hetan pozisaun. Mas tan ba hare ba nesecidade maka nia sa’e presidenti. Mas depois de sa’e presidenti sai fali frustradu tan ba la iha poder atu halo bu’at ruma. Depois nia buka sa’e hanesan Primieru Ministru, frustradu nafatin tan ba la’os nia mesak maka deside mas ema seluk mak deside mos. Ne’e duni maka ema sira hanesan ne’ene ita tenke fo fatin nafatin. Kreia kondisaun. Ba ha’u la’os ema ida ke funu kaer kilat mas ha’u fo prioridade ba sira ne’ebe luta ba independencia Timor ninian ne’e. Sira ne’e ita labele haluha hanesan ne’e de’it mas kuandu sira mate ona pronto akabou. Enkuantu sira sei moris biar tur de’it iha kadeira roda mos ita tenke rona nafatin ba sira nia opiniaun. Lalika hetan ideas hanesan 100% halo tuir mas pelumenus rona sira nia hanoin no hakarak ne’e saida tan ba sira luta no ariska sira nia vida hodi hetan bu’at ruma depois hetan tiha ona ema seluk ba iha ne’eba altera hotu kedan ne’e.

Kreia hanesan artigu foun ida konserteza tan ba konstituisaun prevene duni alterasoeins la’os aumenta de’it artigu mas mas alterasoeins mos ba artigu sira seluk ne’ebe tuir ita presiza halo. Ita konstituisaun ne’e kapas duni mas iha artigu balun ke ha’u la konkorda pesoalmente. Kuandu asina konstituisaun nian ne’e, ha’u mos toma parte I ha’u hateten A Luta Kontinua, tan bu’at barak ita la halo. Mas ita labele kaer ida ne’e de’it depois ita funu fila fali. Rai ne’e tenke la’o ba oin. Kona ba agora tempu on aka la’e mai ha’u tempu duni ona atu hadi’a saida maka ita hare durante tinan sira ne’e la’o sala. Tan ba Konstituisaun ne’e la’os dutrina id aka la’os mos bu’at dogma ida.

TS: Tuir Senhor engineiru ninia hanoin karik sei halo duni Alterasaun maka sei halo loos ba parte ida ne’e iha konstituisaun RDTL ninian ne’e?

Mario : Ha’u konkorda ba muda iha sistema. Ha’u konkorda ho sistema presidensialista. Ita muda ba sistema presidensialista ne’e ita halo iha tempu ne’ebe ke ema sira ne’ebe iha poder lejitimu ne’ebe nia hetan husi luta, ema sira ne’e sei moris. Mas kuandu sira mate tiha ona maka

muda depois mosu ema balun ke bele sai ditador de’it maka halo altersaun ne’e mos bele akontese. Agora maka halo ne’e tan ba ema sira ne’ebe tempu uluk luta hakarak hadia povu nia moris ne’e, sei iha nune’e bele hatudu hela dalan di’ak. Povu ida ke de baixo Portugal, de baixo Japoneses, de baixo Indonesios no debaixo oioin de’it presiza hakamted i moris di’ak.

Ema sira ne’e ita tenke fo posibilidades. Ne’e duni maka ha’u hateten Xanana bele sai mas kuandu iha elisoeins ruma ha’u sei apoiu nia, apezar de ami iha diferencas barak, ne’e nia hatene ami nia diferencas. Mas ha’u nia diferencas ne’e la’os diferencas ida be atu hamonu malu hodi be kontra interese nasionais mas diferencas ne’e bele ideolojia no bele bu’at seluk ne’e iha. Mas ema ke bele reuni kondisoeins hanesan nia (xanana) ne’ebe ke bele tau lima de’it ba ita nia rain nia di’ak. Por izemplu ha’u agora sente hakmatek. Biar ha’u hanesan eis governador ida mas ha’u bele la’o iha ne’ebe de’it no mai husi uma lori kareta la’o mesak mos la akontese bu’at ida, la iha bu’at ida. Karik ida ne’e sei akontese nafatin sein nia? Ita hatene ke nia ema ida kef o a’an tomak nune’e nia sei iha tempu naton be atu kreia hela kondisoeins di’ak liu ante ita atu tama ba iha normalidade. Tan ba ita seidauk tama iha normalidade loloos.

TS: Mas Senhor Engineiru, ema dehan ita nia sistema agora ne’e di’ak liu ona tan b abele fo dalan iha check and balance mas kuandu ita muda ba sistema presidensialista bele fo impaktu la di’ak ba check and balance. Oin sa ita bo’ot nia hare?

Mari : Los, sistema presidensialista nia check and balance ne’e ladun hanesan sistema semi presidensialista. Sistema semi presidensialista ne’e ninia check and balance ne’e garantidu liu. Mas ha’u hanoin ita tenke sakrifika ida ne’e tan ba ita hare ona ke sistema semi presidensialista ne’e seidauk lao tuir ita hakarak, tan primeiru kualidade inklui ita nia ema sira ne’ebe ba sai hanesan membru parlamentu hodi forma poder lejislativu ne’e ninia kualidade mos seidauk diak

liu, sei depende barak ba asesor sira ke estranjeirus. Ha’u hatene ida ne’e, iha ne’eba ne’e se maka halo draft sira ne’e, ema estranjeiru sira maka halo hotu. Ida ne’e sukat katak ita nia kualidade iha parte lejislativu nian seidauk di’ak. Ita hare ba, parte governu nian mos seidauk iha kualidade ne’ebe ke suficiente atu dispensa asesor sira ne’e. Ne’e duni maka ha’u hanoin tenke iha ema ida ke iha poder politiku ho poder exekutivu ho mos talvez karik bo’ot liu poder lejislativu ou bele iha poder ke bele dekreta bo’ot liu kuandu ita iha ema ida ke halo poder sira ne’e bazea ba nia idealizmu no bazea ba bu’at ida ke objetivu maka uluk nia hakarak defende ba

ita nia rain ne’e. La’os ba nia interese privadu. Ha’u hanoin check and balance ne’e ita bele sakrifika uitoan ba sistema ida ke efisiente liu.

TS: Karik ida ne’e hanesan perguntas ikus ba ita bo’ot, oin sa ita bo’ot nia hare ba lala’ok ka performance V governu ninian ne’e?

Mario : Ha’u inkluindu ba ema ida kehateten kleur ona katak ita tenke fo duni oportunidade ba sira ne’e. Sira ne’e ema hotu ke mesak ativista de’it. Balun iha ONG no balun hanesan ativista politika maka sira barak la iha esperiencia ne’e duni maka ita tenke fo duni oportunidade tinan ida ka tinan rua hanesan ne’e para sira bele tuur took. Nune’e sira mos bele estuda hodi sira mos bele hanesan hetan esperiencia uitoan. Mas saida maka ita hare ne’e, sira nia iniciativa ne’e maka la mosu. Kreatividade ne’e la mosu. Lalika ba dook, ita hare de’it por ixemplu ba desportu. Desportu la la’o ne’e.  Advezes halo tan patota kuandu ita atu tama ba kompetisoeins internasional. Por ixemplu ha’u foin daudauk hare iha televizaun jogus de lusofonia ne’ebe mosu rai hotu-hotu mas Timor la mosu, karamba pha, ita labele hanesan ga. Ha’u hanoi iha desportu iha aspektu barak ke ita bele tama para hetan pozisoeins. Bu’at sira ne’e mosu tan ba ida ne’e la fo osan. Kuandu fo osan maka foin ema tama iha ne’eba.

Ohin loron ne’e ema hanoin maka ida ne’e de’it, halo nusa maka hetan osan barak ba sira nia a’an. Ida ne’e maka ha’u nia diferencia bo’ot ho Horta no primeiru Ministru Xanana ne’e tan ba ida ne’e. Sira hakarak hamaus hotu tan ba tuir sira nia hanoin ne’e tempu seidauk took be ita kaer ema sira ne’e. Ba ha’u la’e, hanesan bispo Belo dehan ne’e, liman ida o fo paun mas liman sorin o kaer hela katana hodi tesi tiha nia liman ne’e. Tan ba kuandu o tau nia la uza ho di’ak. Ha’u hanoin governu ida ne’e nia resultadu ladun di’ak. Ha’u hanoin Governu ida ne’e hanesan governu ida ke demaziadu bo’ot tebtebes maibe governu ida ke tenke duni satisfas membru koligasaun ninian. Hotu-hotu hakarak hetan pozisaun.

Ha’u kuandu sai vice Primeiru Ministru ne’e mos maluk balun iha hau nia partidu, barak hakarak sai sekretariu do estadu mas depende ba ita rasik ho iha ita nia partidu. Ne’e maka ha’u hateten o iha kapacidade saida hakarak sai sekretariu do Estadu. Husik ba ema seluk ne’ebe matenek maka sa’e ba, o lalika. Iha nain hira kedan, sira nia file ha’u halot hela. Sira hakerek surat oioin de’it. Situasaun ida ne’e maka governu ne’e mos enfrenta. Tuir ha’u nia hanoin satifas sira ne’e devia sira mos lori bu’at ruma foun mas pelo juizo to’o agora ladun responde I respostas ladun positivu. Besik tinan rua liu ona ne’e tempu to’o ona atu hatudu katak sira iha ne’eba merese duni fiar ne’ebe ke Xanana tau iha sira.

Ne’e duni Xanana hare ida ne’e I ha’u hanoin Xanana hare ne’e duni ladun iha esperanca maka nia hakarak atu sai para atu hadia. Ha’u hanoin nia la’os sai ba subar tiha iha Australia ka ba subar iha Portugal, ne’e sei la akontese. Nia sai, nia sei hela iha ne’e para atu hadi’a. Ida ne’e ha’u konkorda tebtebes. Kuandu ha’u rona ema hateten dehan wooo xanana lolos labele sai mas ha’u hateten la’e, husik ba . Ema ida ne’e ha’u hatene nia, nia ema ida ke estratega bo’ot ida. Nia manan no hetan esperiencia estratega ne’e mai husi funu no mai husi ninia esperienca rasik. Certu ke nia estratega bo’ot ida, la’os ema akademiku ne’ebe estuda iha universidade sira mas nia kakutak iha no la’o nune’e nia hatene saida maka nia halo I halo nusa maka nia bele to’o iha fatin balun maka nia hakarak. So ke nia lori ema sira ne’e atu fo kontribuisaun ba malu mas sira ne’ebe atu o kontribuisaun ne’e mak la fo. Entaun nia atu halo nusa? Nia tenke rekua uitoan depois bele avanca ho forca. Ha’u hanoin Xanana sei avanca fali ho forca no ho poder ke bo’ot liu.(Obrigado)